Thảm họa cá chết tại Việt Nam, Formosa chỉ là vật tế thần

20

Bùi Nguyên Đức

Trong cuộc họp báo liên bộ diễn ra tại Hà nội vào buổi chiều hôm 30/6/2016, Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Việt nam Mai Tiến Dũng, đã chính thức công bố “nước thải chứa nhiều độc tố xuất phát từ Nhà máy gang thép Formosa tại khu kỹ nghệ Vũng Áng (Hà tĩnh), là nguyên nhân đưa đến thảm họa cá biển chết hàng loạt tại 4 tỉnh miền Trung hồi tháng 04/2016”. Ông Dũng giải thích công bố nói trên đã dựa vào kết quả của một cuộc điều tra sâu rộng, có hơn 100 nhà khoa học thuộc 30 cơ quan trong và ngoài nước tham gia, cùng với sự phản biện độc lập của một số chuyên gia quốc tế. Tuy nhiên, ông ta đã không đề cập đến chi tiết danh tánh các cơ quan và chuyên viên môi trường bên ngoài, là những ai và họ đến từ những quốc gia nào ? Trong khi đó, như chúng ta biết ngay sau khi cuộc khủng hoảng cá chết hàng loạt trong vùng biển 4 miền Trung vừa xảy ra, chính phủ Hoa kỳ và một số quốc gia khác, kể cả Đài loan, đã đề nghị gởi chuyên viên lẫn phương tiện khoa học đến trợ giúp VN điều tra và tìm kiếm biện pháp sớm khắc phục thảm họa. Nhưng sau đó tòa Đại sứ Hoa kỳ tại Hà nội và chính phủ Đài loan, đã lên tiếng cho biết phía VN từ chối đề nghị của họ. Tại điểm nầy, không tránh bị bên ngoài nghi ngờ vụ khủng hoảng cá chết, có tiềm ẩn điều gì đó bí bật và khá nhạy cảm nên Hà nội muốn che dấu.

Từ trái, các bộ trưởng Trần Hồng Hà, Trương Minh Tuấn và Mai Tiến Dũng. (Ảnh của REUTERS/Kham/30-6-2016)
Từ trái, các bộ trưởng Trần Hồng Hà, Trương Minh Tuấn và Mai Tiến Dũng. (Ảnh của REUTERS/Kham/30-6-2016)

Trên bàn chủ tọa ngoài ông Dũng, còn có các bộ trưởng Tài nguyên Môi trường Trần Hồng Hà và Thông tin Truyền thông Trương Minh Tuấn, đã xác nhận “…những vi phạm và sự cố đã xảy ra trong quá trình vận hành thử nghiệm tổ hợp nhà máy của Công ty Formosa. Và 2 loại độc tố hóa học Cyanua và Fenol tìm thấy trong nước thải là nguyên nhân trực tiếp”. Nhân dịp nầy, bộ trưởng  Trần Hồng Hà cho biết thêm, ngay sau khi cuộc điều tra đã có kết luận chính thức, bộ nầy đã phải làm việc và thương thảo nhiều lần với Formosa. Nhưng mãi cho đến ngày 28/6/2016 (hay 18/6/2016 như một vài bản tin ghi) Ban quản trị của công ty Formosa mới chấp nhận trách nhiệm. Đồng thời, họ chịu trả khoản bồi thường tương đương với 500 triệu US dollars, cho các thiệt hại của ngư dân nạn nhân và phục hồi môi trường biển. Cùng cam kết trong tương lai sẽ xử lý triệt để chất thải trước khi cho chảy vào sông hay biển, để tránh tái diễn thảm họa vừa qua. Tại cuộc họp báo cũng trình chiếu một đoạn phim ngắn, cho thấy các viên chức thuộc Hội đồng Quản trị Formosa, đã cùng cúi gập đầu để tạ lỗi với các nạn nhân và nhân dân VN về sự cố gây ra thảm họa cá chết tại 4 tỉnh miền Trung.

TS Truyết nhận định, “Kết luận của cuộc Điều tra vừa công bố không có chi tiết cụ thể về phương diện khoa học chỉ là một hình thức đánh lừa người dân, để bao che cho Trung Cộng”.
TS Truyết nhận định, “Kết luận của cuộc Điều tra vừa công bố không có chi tiết cụ thể về phương diện khoa học chỉ là một hình thức đánh lừa người dân, để bao che cho Trung Cộng”.

Về phản ứng của dư luận trong và ngoài nước đối với công bố nói trên của phía VN, cũng có lắm người khen lẫn kẻ chê. Dưới đây là một số quan điểm tiêu biểu. Tại Hà nội giáo sư Lê Huy Bá phát biểu “chúng tôi đánh giá cao năng lực, sự cố gắng của chính phủ Việt Nam …”. Nhưng qua theo dõi phát biểu của Tiến sĩ Mai Thanh Truyết nhà Khoa học Môi trường Hoa kỳ gốc Việt, trên Radio của chương trình “Tiếng Gọi Công dân” hồi tuần qua. Đồng thời, sau đó chúng tôi có dịp trao đổi để biết thêm chi tiết, TS Truyết cho rằng “Trên thực tế, nhà máy gang thép Formosa tại Vũng Áng (Hà tĩnh) chưa chính thức đi vào sản xuất. Đây chỉ là giai đoạn vận hành để kiểm nghiệm máy móc, cho dù có rò rĩ chất thải độc hại phần nào đó cũng không đủ để tàn phá môi trường của vùng biển rộng lớn và nghiêm trọng như vậy”. Chúng ta có thể đồng ý với TS Truyết. Vì tình trạng cá và sinh vật biển sinh sản trong môi trường thiên nhiên dọc duyên hải, cũng như do con người nuôi trồng trên các cửa biển, đã bị đầu độc chết với một khối lượng khổng lồ, và cho đến hôm nay thảm họa nầy đã không dừng tại 4 tỉnh miền Trung, mà xuống tận Bình định hay Đồng nai v.v… Do vậy, nguyên nhân không thể xuất phát một mình từ nhà máy gang thép Formosa.

Trong khi đó, chúng tôi có ghi nhận một mẫu tin đồn, nhưng rất tiếc đã chưa phối kiểm được để biết mức độ thực hư ra sao. Theo đó, một phân tích của WHO (Tổ chức Y tế Quốc tế) nói rằng đã lấy mẫu nước biển tại Vũng Áng xác nhận có độc tố. Nhưng với kết luận chỉ có thể đủ để đầu độc các sinh vật biển trong một bán kính không xa hơn 100 mét. Theo giải thích, cường độ làm loãng của nước biển trong đại dương rất lớn, và độc tố rò rĩ từ nhà máy cũng không quá nhiều để tàn phá kinh hoàng như vậy. Đứng về phương diện hóa học, theo TS Truyết “nước thải của nhà máy luyện gang thép phải có : Ammonia trong quá trình luyện than đá thành than coke, thủy ngân, cyanide, chì, sắt, kẽm và nhiều kim loại khác…”, trong giai đoạn nấu sắt với than coke ở 3.000oC và giai đoạn làm nguội (cooling) sau đó. Nếu nước thải không được tinh lọc kỹ lưỡng trước khi đổ vào biển, mức ô nhiễm môi trường biển lớn hay nhỏ còn tùy theo nồng độ cao hay thấp là bao nhiêu. Vì vậy, theo TS Truyết nhận định, “Kết luận của cuộc Điều tra vừa công bố không có chi tiết cụ thể về phương diện khoa học chỉ là một hình thức đánh lừa người dân, để bao che cho Trung Cộng”. Nhận định nầy phù hợp với dư luận phổ biến trên trang mạng từ ít tháng về trước. Theo đó, tàu bè ngụy trang xuất phát từ TQ đã lén đổ hóa chất để đầu độc môi trường Biển VN. Chúng ta còn nhớ trong bản tin BBC News 8/5/2016, TS Lê Viết Khuyến cũng nói, “kẻ xấu cố tình phá hoại kinh tế của Việt Nam. Đây là cuộc chiến tranh địa vật lý’”.

Formosa có nhiều tai tiếng, nhưng trong trường hợp nầy chỉ là vật tế thần ?

Formosa hay Formosa Plastics Group (FPG) của Đài Loan, được thành lập kể từ năm 1954. Trong bước đầu chỉ là công ty chuyên sản xuất sản phẩm nhựa plastic. Nhưng nhờ vào các thành công vượt bực, nên rất sớm được xem là tập đoàn có nguồn đầu tư quan trọng đối với một số quốc gia trên thế giới kể cả Hoa kỳ. Tại khu kỹ nghệ Vũng Áng (Hà tĩnh), Dự án Nhà máy Gang thép Hưng thịnh, có tổng nguồn vốn đầu tư ban đầu lên đến 10.5 tỷ dollars. Và tính đến tháng 9/2014 Formosa đã nắm giữ 59% (Taipei Times). Trong quá trình hoạt động Formosa đã xảy ra một số vụ tai tiếng do cẩu thả và hối lộ. Vào năm 1999, Formosa đã dùng hối lộ để đổ 3,000 tấn nước thải có mang độc chất thủy ngân (mercury) từ Nhà máy plastic Nevada (Hoa kỳ) xuống cảng Sihanoukville (Cambodia). Vào năm 2004, tại nhà máy Illiopolis (Illinois), tai nạn phát nổ gây cho 5 người chết. Và năm 2005, tại Texas gây cho 11 người thương tích. Đồng thời, theo kết quả nghiên cứu của Nhóm chuyên theo dõi tình trạng Ô nhiễm môi thường Scorecard, đưa ra vào năm 2002 cho biết 90% cơ xưởng của họ “có tình trạng ô nhiễm tệ hại” (the worst environmental polluters).

Tuy nhiên, theo một số phân tích nơi phần trên của chúng tôi, cho thấy thảm họa cá và sinh vật biển chết hàng loạt trong khu vực 4 tỉnh miền Trung VN, và đang lan rộng xuống nhiều tỉnh ở phía nam VN, không thể hoàn toàn thuộc về trách nhiệm của Nhà máy cáng thép Formosa tại Vũng án. Và mới đây một điều khá thích thú cũng đến vừa đúng lúc. Trong một bản tin trên tờ Tuổi trẻ phổ biến vào sáng Thứ ba 5/7/2016. Theo đó, trong cuộc họp báo thường kỳ (2/7) xảy ra tại Hà nội, Bộ trưởng Chủ nhiệm VP/CP Mai Tiến Dũng nói, “Đến thời điểm này, thay mặt cơ quan phát ngôn của Chính phủ xin được thông báo kết quả của các cơ quan, nhà khoa học… (nhưng) Về nguyên nhân cá chết chưa thể công bố”. Đồng thời,  bộ trưởng Truyền thông Trương Minh Tuấn giải thích thêm “…việc điều tra cá chết là nhiệm vụ của nhiều cơ quan nên còn nhiều ý kiến khác nhau vì thế cần phải rốt ráo xác định nguyên nhân”. Mặc dù, ngôn từ mà 2 viên chức nầy dùng khá lấp lửng, nhưng ít nhiều cũng cho thấy công bố trong cuộc họp 30/6/2016 xác quyết Formosa là thủ phạm chính, nay thì không phải hay chưa phải, cần có thêm điều tra tiếp theo.

Về áp lực từ đâu đến & khoản bồi thường rẻ mạt có ý nghĩa gì ?

Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh tiếp ông Dương Khiết Trì tại Hà Nội hôm 27/6/2016.
Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh tiếp ông Dương Khiết Trì tại Hà Nội hôm 27/6/2016.

Chúng tôi nghĩ có thể do áp lực bên ngoài quá nặng nề, mà chuyến đi của Dương Khiết Trì, Ủy viên Quốc vụ viện Trung cộng sang Việt Nam trong dịp nầy (27.06.2016) là một bằng chứng quá rõ ràng. Do vậy, ban đầu đôi bên đã dàn dựng một kịch bản không hoàn hảo, khi dùng Formosa làm vật tế thần quá sống sượng, bị nhiều chỉ trích từ bên ngoài lẫn bên trong nội bộ. Do vậy, nay VN phải làm lại, ít ra phải gọt rửa cho trơn tru rốt ráo hơn. Mặt khác, VN đang chuẩn bị bước vào một sân chơi mới, hay là thành viên chính thức của TPP (Trans-Pacific Partnership), hay hiệp ước “Đối tác xuyên Thái bình dương trong nay mai. Vì vậy, có một số trường hợp đảng CSVN không thể thỏa mãn đòi hỏi phi lý của CS Bắc kinh 100% như trước đây. Vì là thành viên của TPP, họ bị bó buộc phải lương thiện (transparent) trong giao thương, và phải tôn trọng sự hợp lý và công bằng trong đối xử với bên ngoài lẫn bên trong nội bộ. Do đó, TPP trong bước đầu sẽ là phép thử đối với đường lối cai trị và giao thương của chính phủ VN. Trong khi đó, một mẫu tin trên Bloomberg hôm 1/7/2016, có nhắc lại phát biểu của Bộ trưởng Truyền thông Trương Minh Tuấn, rằng  “thế lực thù địch đã kích động làn sóng biểu tình”. Tuy nhiên, ông Tuấn thừa biết biểu tình bày tỏ quan điểm chính trị của người dân trong ôn hòa, là một sinh hoạt tiến bộ nhằm giúp cải thiện các khiếm khuyết trong xã hội, mà giới cầm quyền phải tôn trọng kể cả cổ võ. Với hiệp ước TPP người ta hy vọng tình trạng Nhân quyền tại VN cũng nhờ đó dần dần sẽ được cải thiện khá hơn. Lúc đó Nghiệp đoàn Công nhân có nhiều cơ hội sẽ ra đời, cho dù CS Hà nội không muốn như vậy.

Vụ giàn khoan của công ty dầu hỏa BD nổ năm 2010 gây ra thảm họa ô nhiễm môi trường trên Vịnh Mexico. REUTERS/U.S. Coast Guard/Handout
Vụ giàn khoan của công ty dầu hỏa BD nổ năm 2010 gây ra thảm họa ô nhiễm môi trường trên Vịnh Mexico. REUTERS/U.S. Coast Guard/Handout

Về vấn đề bồi thường vụ cá chết với cái giá 500 triệu US dollars, chỉ là sự dàn xếp quá vội vã. Tại Hà nội, luật sư Hà Huy Sơn đã phê phán, “… con số bồi thường 500 triệu đôla là không có căn cứ pháp luật”. Theo LS Sơn, “ngay cả thủ tướng cũng không đủ thẩm quyền để tuyên bố và chỉ đạo về việc bồi thường …” (BBC News /Jul. 1st, 2016). Mặc dù, cho đến hôm nay chưa có thống kê chính thức mức thiệt hại là bao nhiêu, nhưng ngoài lượng cá chết khổng lồ mà chúng ta nhìn thấy nằm đống trên các bãi biển và một số cửa sông tại miền Trung. Đồng thời, có nhiều bằng chứng cho biết thảm họa nầy sẽ còn ảnh hưởng tồi tệ và lâu dài trên đời sống của hàng chục triệu người, thuộc nhiều thành phần khác nhau trong xã hội, như : ngư dân, những gia đình nuôi cá tôm, kinh doanh các sản phẩm từ biển và chế biến thực phẩm v.v… Và tình trạng ô nhiễm môi trường hủy hoại các sinh vật dưới đáy biển sẽ còn lâu mới có thể phục hồi. VN sẽ trả giá không phải chỉ 500 triệu USD. Nếu chúng ta so sánh vụ nổ dàn khoan dầu BP (British Petroleum), xảy ra vào ngày 20/4/2010 trên vịnh Mexico (Hoa kỳ). Cuộc điều tra và các phiên Tòa phán xét đã phải kéo dài hơn 5 năm sau, tức vào tháng 7/2015 mới kết thúc. Và cuối cùng BP đã phải trả chi phí cho việc làm sạch (clean up) lượng dầu bị rò rĩ, tái phục hồi hệ sinh thái trên mặt và trong lòng biển, cộng với tiền phạt, khỏan bồi thường dành cho các ngư dân đánh bắt tôm trong khu vực, và thân nhân của 11 công nhân thiệt mạng. Tất cả lên đến 55 tỷ US dollar (BP from Wikipedia). Tất nhiên, giữa 2 tai nạn cá chết của VN và đổ dầu trong vịnh Mexico của Hoa kỳ, có một số yếu tố khác nhau. Nhưng sự thiệt hại của thảm họa cá chết tại VN không nhỏ chút nào, để có thể gói gọn trong khoản bồi thường 500 triệu dollars, và chỉ kéo dài chưa đầy 3 tháng.

Bùi Nguyên Đức

Có thể bạn sẽ thích

Bình luận

Loading...