Dịch Bệnh Ebola Ở Tây Phi Sẽ Còn Trầm Trọng Hơn

0
5

Khương An lược dịch

Ngày 25/3, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) báo cáo một loạt ca bệnh Ebola ở Guinea, những ca đầu tiên ở Tây Phi. Tính tới lúc đó có 86 ca nghi nhiễm bệnh, và cũng có những báo cáo các ca nghi bệnh ở các nước láng giềng Sierra Leone và Liberia. Số tử vong là 60.

Hôm 15/10, WHO cập nhật: dịch bệnh này hiện đã có 8.997 ca khẳng định, có thể và nghi nhiễm Ebola. Trừ 24 ca ở các nước khác, còn lại đều ở ba nước Guinea (16% trong tổng số), Sierra Leone (36%) và Liberia (47%). Số tử vong hiện nay là 4.493. Những con số này đều thấp hơn thực tế; trong nhiều trường hợp, và ở một số nơi hầu hết các trường hợp, không được báo cáo.

Nhưng tất cả những con số nều chẳng thấm vào đâu nếu so với những gì sẽ xảy ra. WHO lo ngại rằng bắt đầu từ tháng 12 có thể có từ 5.000 tới 10.000 ca mới được báo cáo mỗi tuần, tức là số ca mới mỗi tuần bằng tổng số ca của dịch bệnh này tính tới thời điểm này. Đây chính là điều đáng sợ về sự gia tăng lũy thừa trong chuyện dịch bệnh: những gì đang diễn ra, và sẽ diễn ra luôn luôn trầm trọng bằng tất cả những gì đã diễn ra cho tới nay.

Sự gia tăng lũy thừa không thể tiếp tục mãi mãi; luôn có các rào cản. Trong 20 trận dịch lớn trước đây của bệnh này kể từ khi nó được phát hiện vào năm 1976, tất cả đều diễn ra ở và xung quanh nước Cộng hòa Dân chủ Congo, tốc độ lây lan nhanh ban đầu nhanh chóng lắng xuống. Tuy nhiên, trong trận dịch hiện nay, các giới hạn đều đã bị nới rộng hơn; trận dịch lần này đã có nhiều nạn nhân hơn tất cả các trận dịch trước đây gộp chung.

Dự báo u ám

Có hai lý do. Các trận dịch trước đây thường ở các vùng biệt lập với ít cơ hội để bệnh lan truyền sang nơi khác – việc truyền virus giữa thú hoang và người làm bùng phát tất cả các trận dịch đó đa phần là ở nơi hẻo lánh. Và chúng phần lớn nhanh chóng được công nhận, với các ca bệnh được cách ly và những ai có tiếp xúc với người bệnh đều được truy nguyên từ rất sớm; một ca đã được ngăn chặn theo kiểu này ở Congo trong vài tháng vừa qua. Trận dịch bùng phát ở Tây Phi đã xuyên thủng tất cả các rào cản cách ly và thâm nhập vào cộng đồng dân cư, ở cả nông thôn lẫn thành thị, và nó đã hoành hành trước khi giới y tế hiểu ra vấn đề. Không có lý do nào để hy vọng trận dịch này tự động lắng xuống, hay hy vọng nó sẽ được kiểm soát nếu không có một nỗ lực lớn hơn nhiều để chặn đứng nó.

Nếu không có nỗ lực đó, thì không thể nào biết chính xác tình hình sẽ còn trầm trọng tới đâu. Lý do không chỉ là vì không biết được số ca bệnh thực sự. Biến số chủ chốt là tỉ lệ các ca bệnh dẫn tới những ca về sau, được giới dịch tễ học gọi là Rο. Với những bệnh dễ truyền nhiễm, Rο có thể cao; ví dụ Rο của bệnh sởi là 18. Với một bệnh như Ebola (khó nhiễm hơn), tỉ lệ này thấp hơn: Rο ở các vùng khác nhau đã bị dịch ước tính từ 1,5 tới 2,2. Tuy nhiên, bất cứ tỉ lệ Rο nào cao hơn 1 đều là đáng lo, và những chênh lệch tưởng chừng rất nhỏ về Rο có thể rất quan trọng. Một tỉ lệ Rο bằng 2,2 nghe có vẻ không lớn hơn nhiều so với Rο bằng 1,5, nhưng như vậy nghĩa là số ca bệnh sẽ tăng gấp đôi nhanh gấp hai lần.

20141018_The Ebola crisis-Much more to come

Và Rο không phải là không thay đổi. Nó tùy thuộc cả vào tính chất sinh học của virus, bối cảnh lan truyền virus (thành thị hay nông thôn, khu ổ chuột hay khu ngoại ô) và hành vi của những người mà virus lan truyền sang. Trong quá trình của dịch bệnh, hai yếu tố thứ nhì này chắc chắn sẽ thay đổi vì virus chuyển sang những nơi khác và người ta bắt đầu thích ứng. Với tỉ lệ đột biến cao, mà có thể dẫn tới khả năng biến đổi tiến hóa, có thể yếu tố thứ nhất cũng thay đổi. Peter Piot, một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên phát hiện virus Ebola vào năm 1976, nhấn mạnh rằng tiến trình của một trận dịch không luôn luôn đi theo những cung đường bằng phẳng; nó có khi ì ạch, có khi bùng lên mạnh mẽ. Song, tính phức tạp này chẳng hề đáng an tâm chút nào. Tuy tất nhiên chưa hoàn hảo, những phép ngoại suy hợp lý dựa trên mô hình phân tích chẳng hạn như một trường hợp gần đây ở Trung tâm Phòng chống Bệnh tật của Mỹ (CDC) cho thấy rằng nếu không có sự can thiệp, có thể có 1,4 triệu ca ở Tây Phi trong ba tháng tới.

Không phải là Ebola sẽ nhất thiết được chế ngự ở Tây Phi. Dù bệnh này đã nhiễm sang một số nhân viên y tế ở Mỹ và Tây Ban Nha, và có những lo ngại rằng một trong những người Mỹ đó có thể truyền bệnh sang người khác, các chuyên gia y tế nhìn chung tin rằng các trận dịch có thể được chế ngự ở những nước có hệ thống y tế vững mạnh và khả năng truy nguyên những người có tiếp xúc với người bệnh. Nhưng khi lan sang những nơi khác có hệ thống y tế yếu kém hơn, virus này có thể chiếm lĩnh những thành phố mới. Đặc biệt nếu nó thâm nhập vào Nigeria, nơi một số ca đã được kiểm soát thành công, virus này có thể đi tiếp sang Ấn Độ, nơi có nhiều khu ổ chuột nhưng y tế yếu kém, hoặc Trung Quốc, nơi việc kiểm soát truyền nhiễm ở các bệnh viện có thể lỏng lẻo tới mức đáng lo ngại.

Các bước để ngăn chặn một thảm họa như vậy khá là rõ ràng: các ca bệnh phải được xác định nhanh chóng, bệnh nhân phải được cách ly và những người có tiếp xúc với họ phải được truy nguyên; những thay đổi về hành vi làm giảm tỉ lệ lây truyền phải được khuyến khích thông qua các chiến dịch giáo dục và hoạt động cộng đồng. Cái khó là làm tất cả những việc này một cách nhanh chóng và trên diện rộng. Việc phân tích bằng mô hình cho thấy nếu đưa được 70% người bệnh vào những nơi làm giảm sự lây truyền virus – các trạm xá, trung tâm chữa trị hay những nơi an toàn để chữa trị trong cộng đồng – thì sẽ kiểm soát được tình hình. Đây là một nhiệm vụ vô cùng gian nan.

Ba nước hiện đang bị dịch bệnh đều nghèo xơ xác và chất chồng đủ thứ bất ổn và vấn nạn. Guinea, nước duy nhất tránh được nội chiến sau khi độc lập, đã trải qua nhiều cuộc đảo chính quân sự và xung đột dân sự. Ở Sierra Leone, nhiều thể chế công cộng chỉ mới bắt đầu được tái thiết sau cuộc nội chiến chấm dứt cách đây hơn một thập niên. Những vết thương của cuộc nội chiến ở Liberia mới hơn và hằn sâu hơn. Lực lượng gìn giữ hòa bình ngoại quốc duy trì an ninh công cộng; nhiều thể chế chỉ mới ra đời. Lúc cuộc khủng hoảng dịch bệnh này bắt đầu, ba nước này tính chung chỉ có vài trăm bác sĩ. Từ đó đến nay, nhiều bác sĩ trong số này, trong đó có Sheik Umar Khan, người đứng đầu hoạt động phòng chống Ebola của Sierra Leone, đã chết vì bệnh này. Giống như đòn đánh bên trong cơ thể, Ebola nhắm tới hệ miễn dịch trước, trong cộng đồng, Ebola tấn công mạnh nhất vào những nhân viên y tế.

Do đó, việc cung cấp cơ sở hạ tầng để có thể phản ứng tốt hơn là việc của người ngoài. Những nơi này đã nhận được sự giúp đỡ từ chính phủ các nước và các tổ chức phí chính phủ ví dụ như Médecins Sans Frontières (Bác sĩ không biên giới, MSF). MSF đã cung cấp hai phần ba số giường cách ly dùng để chữa trị các bệnh nhân Ebola cho tới nay. Cơ sở vật chất chữa bệnh đang tăng nhanh. Dưới rặng núi Peninsula lừng lững nằm ở phía nam thủ đô Freetown của Sierra Leone, làng Kerry Town hiu quạnh là khung cảnh hoạt động náo nhiệt, với hơn 200 công nhân xây dựng toát mồ hôi trong đêm để hoàn tất trạm xá đầu tiên trong sáu trạm xá chữa trị Ebola được quân đội Anh dựng lên ở nước này (có người ngả lưng tạm ngủ trên bàn trong nhà xác). Họ lắp đặt các bảng năng lượng mặt trời, khoan lỗ để lấy nước, đặt bê tông để làm đường nối với xa lộ ven biển. Trạm xá này sẽ có 90 giường, với thêm 12 giường được dành riêng trong một khu cho nhân viên y tế. Một phát ngôn viên của quân đội cho biết công trình này sẽ hoàn tất vào cuối tháng.