Nạn Nghiện Fentanyl Ở Canada: Vì Đâu Nên Nỗi?

Thuốc viên fentanyl được chế biến có hình dạng tương tự thuốc viên OxyContin.

(Kỳ 1)

Khương An lược dịch

LTS: Số vụ tử vong do dùng quá liều một loại ma túy mới rất mạnh đã tăng nhanh tới mức đáng báo động ở Canada. Chỉ riêng ở Alberta, thuốc fentanyl trái phép có liên quan tới 272 cái chết trong năm 2015, dẫn tới những câu hỏi về cách phản ứng của chính phủ liên bang và chính quyền các tỉnh bang đối với một cuộc khủng hoảng y tế công cộng ngày càng trầm trọng. Phóng sự điều tra của nhật báo The Globe and Mail truy nguyên sự trỗi dậy của loại ma túy vốn là một loại thuốc giảm đau phổ biến tại Canada, lần theo chuỗi cung ứng thuốc lậu từ Trung Quốc, lọt qua cửa khẩu biên giới lỏng lẻo của Canada, mang lại cảm giác thăng hoa cho người dùng, nhưng rất dễ gây tử vong nếu chỉ dùng quá liều chút xíu.

Dễ như đặt mua sách trên mạng: Mở một tài khoản, chọn phương thức thanh toán, và nhận được bưu kiện trong vòng ba tới bốn ngày làm việc.

Nhưng trước tiên, có mấy lựa chọn. Fentanyl hydrochloride bán theo nhiều lượng khác nhau, từ một mẫu nửa gam với giá 35 Mỹ kim tới một ký lô với giá 21.000 Mỹ kim. Thuốc này cũng có nhiều nồng độ khác nhau – người mua được cảnh báo là phải “cẩn thận” và tìm hiểu về sản phẩm, được mô tả là tinh khiết 99%. Và tất nhiên có nhiều dược phẩm liên quan: miếng dán, thuốc viên, và cả kẹo mút fentanyl.

Nhà cung cấp này, chỉ tự xưng là Alan, cho biết có hai khách hàng hả Canada. Anh ta e-mail những bức ảnh chụp fentanyl giấu bên trong các gói hạt hút ẩm silica-desiccant – loại thường được dùng khi gởi hàng hóa như đồ điện tử – và một hình chụp màn hình của một đơn đặt hàng gần đây từ Canada, trong đó có địa chỉ gởi hàng cho một cửa hàng áo quần ở Thung lũng Okanagan thơ mộng của British Columbia.Người mua được bảo đảm là hàng của họ sẽ không bị tịch thu tại cửa khẩu Canada. Theo một nhà cung cấp từ Trung Quốc, để tránh bị phát hiện, anh ta giấu hàng trong các miếng thử nước tiểu. Mà chẳng có lý do để lo ngại: nhân viên cửa khẩu Canada không được phép mở bưu kiện nặng dưới 30 gam nếu không được người nhận đồng ý. (Một ký giả của nhật báo Globe and Mail đã dùng tên giả để trao đổi thư từ với những người bán và nhà cung cấp, và không tiết lộ mình là ký giả để lấy được thông tin chính xác từ người bán.)

Alan nói anh ta ở thành phố miền nam Quảng Châu, cửa ngõ giao thương cho ngành sản xuất công nghiệp nhẹ ở Trung Quốc – mà quốc gia này lại là trung tâm của thế giới ngầm mênh mông của các hãng sản xuất dược phẩm tổng hợp. Nhà nước quản lý hời hợt, được chăng hay chớ, nên các công ty hoạt động không sợ bị trừng phạt.

Các nhà cung cấp ở Trung Quốc giấu fentanyl trong các bưu kiện bình phong trước khi gởi sang Canada. Đôi khi họ giấu thuốc trong các miếng thử nước tiểu.
Các nhà cung cấp ở Trung Quốc giấu fentanyl trong các bưu kiện bình phong trước khi gởi sang Canada. Đôi khi họ giấu thuốc trong các miếng thử nước tiểu.

Fentanyl là một thuốc opioid, loại thuốc giảm đau cũng bao gồm oxycodone và morphine. Thuốc fentanyl loại có thể được kê toa độc hại gấp 100 lần so với morphine. Được một dược sĩ người Bỉ chế tạo vào năm 1959, thuốc này nhanh chóng được sử dụng như một loại giảm đau và gây mê trong môi trường y khoa. Thuốc này bắt đầu được sử dụng rộng rãi vào giữa những năm 1990 khi có miếng dán áp da để thuốc được hấp thu vào máu của bệnh nhân trong 2 hoặc 3 ngày. Khi thuốc này được chế biến trong một phòng pha chế mờ ám, rất khó định đúng liều lượng, khiến nó có thể vô cùng nguy hiểm.

Các công ty hóa chất ở Trung Quốc hiệu chỉnh để chế biến nhiều biến thể của fentanyl loại dược phẩm bằng cách thay đổi chút xíu một phân tử. Chỉ vài trăm microgam – trọng lượng của một hột muối – cũng đủ để tạo cảm giác mê ly như dùng heroin. Nhưng ranh giới giữa trạng thái đê mê trên chín tầng mây và lượng dùng quá liều gây tử vong mong manh đến đáng sợ: chỉ một lượng bằng cỡ hai hột muối cũng đủ để giết chết một người trưởng thành khỏe mạnh.

Chuỗi cung ứng fentanyl lậu bắt đầu ở Trung Quốc, nhưng những vấn nạn mà Canada đang gặp phải lại bắt đầu ngay trong nước: trên thế giới không có nước nào khác sử dụng thuốc giảm đau opioid kê toa nhiều hơn Canada tính theo bình quân đầu người, theo một báo cáo gần đây của Liên Hợp Quốc. Việc sử dụng rộng rãi thuốc giảm đau opioid kê toa là nguyên nhân dẫn tới sự xuất hiện của một tầng lớp con nghiện ma túy mới, nhiều người trong số đó đang dùng thị trường chợ đen để thỏa mãn cơn nghiện của mình. Ở British Columbia và Alberta, hai tỉnh bang bị ảnh hưởng nặng nề nhất, số trường hợp dùng quá liều gây tử vong có liên quan tới fentanyl đã tăng vọt từ 42 vào năm 2012 lên tới 418 vào năm 2015.

Một cuộc điều tra của nhật báo Globe and Mail đã phát hiện rằng nhiều trường hợp trong những cái chết này lẽ ra có thể tránh được.

Trong số những phát hiện của cuộc điều tra này từ những cuộc phỏng vấn với hơn ba chục chuyên gia y khoa, bác sĩ, cảnh sát, và thân nhân của những nạn nhân dùng thuốc quá liều có: việc liên bang và tỉnh bang bác bỏ các biện pháp giảm nguy hại đã cản trở cách ứng phó với cuộc khủng hoảng fentanyl ở Alberta. Cả chính phủ liên bang lẫn chính quyền tỉnh bang đều không đang thực hiện những biện pháp thích hợp để ngăn chặn các bác sĩ kê toa bừa bãi các loại thuốc giảm đau opioid có tính gây nghiện cao để điều trị cơn đau kinh niên – chỉ riêng trong năm 2015, các bác sĩ đã kê toa đủ cho một phần hai số người ở Canada. Còn các chương trình cai nghiện thì rất hiếm hoi – một di sản của các chính sách của chính phủ Đảng Bảo thủ trước đây xử lý nghiêm ngặt tội ác.

Cuộc điều tra này cũng phát hiện rằng những nhà cung cấp trên mạng đang lợi dụng những khe hở ở biên giới. Fentanyl và nhiều loại thuốc tương tự về hóa học được phân loại là cát chất được kiểm soát ở Canada, khiến chúng bị cấm nhập khẩu nếu không có giấy phép. Nhưng đối với những nhà cung cấp trên mạng, biên giới cũng có thể chẳng tồn tại; họ nghĩ ra nhiều cách khôn khéo để giấu các loại thuốc và né tránh các quy định kiểm tra. Các nhà cung cấp thường gởi thuốc trong các bưu kiện dưới ngưỡng 30 gam, bảo đảm rằng các nhân viên cửa khẩu sẽ không mở hàng ra. Một nhà cung cấp được ký giả của báo Globe and Mail liên lạc đã hứa sẽ gởi fentanyl trong một bưu kiện được gói quà. Một người khác hứa, “Không có chuyện cảnh sát truy tầm anh”, vì bưu kiện được ghi nhãn là xà phòng gia dụng, có kèm giấy chứng nhận phân tích. Nhiều nhà cung cấp thậm chí hứa gởi bảo đảm hàng lại cho khách hàng trong trường hợp bưu kiện của họ bị chặn.

Vì fentanyl lậu rất mạnh, sau khi được gởi tới, chất bột trắng tinh được làm loãng với đường bột, phấn thoa trẻ em hoặc thuốc chống dị ứng trước khi có thể được bán lậu trên đường phố và tiêu thụ. Nó cũng được trộn vào nhiều loại thuốc khác, và được bán như là heroin hoặc OxyContin.

Khi thức tỉnh trước một cuộc khủng hoảng y tế ngày càng trầm trọng, Canada tụt hậu so với Mỹ, nước hiện nay cũng đang đối mặt với vấn nạn lạm dụng thuốc kê toa và ma túy. Giới hoạch định chính sách ở Canada thậm chí không có những công cụ cơ bản để theo dõi nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ngày – khác với tình hình ở Mỹ, Canada có một hệ thống toàn quốc theo dõi các trường hợp dùng quá liều opioid gây tử vong.

Sự xuất hiện của fentanyl lậu ở Canada là “điều làm thay đổi tình thế”, theo nhận định của Benedikt Fischer, một khoa học gia cao cấp ở Trung tâm về Nghiện và Sức khỏe Tâm thần (CAHM) của Toronto. Theo ông , khi vấn nạn opioid của Canada chỉ bao gồm việc lạm dụng thuốc kê toa, dưới hoạch định chính sách đã phung phí một cơ hội để giải quyết nó. Nay khi nhiều người nghiện đang chuyển sang một loại ma túy được sản xuất mà không có sự giám sát của Chính phủ – mà còn ở những nước bên ngoài biên giới của chúng ta – gần như không thể kiểm soát được vấn nạn này. Ông nói, “Cho dù bây giờ có muốn ra tay hành động ngay lập tức, chúng ta cũng chẳng thể làm được gì. Chúng ta không có cách nào kiểm soát hàng ngàn phòng pha chế thuốc lậu ở Trung Quốc.”

Một cuộc triệt phá ma túy vô tiền khoáng hậu

Mùa đông năm 2012, một thám tử cảnh sát Montreal nghe về một đường dây bán ma túy của Patrick Provencher, một nhân viên phòng tập thể lực địa phương và lúc đó không được cảnh sát biết tới. Nhưng phải mất thêm một năm nữa thám tử Yves Rousseau mới xác nhận được tin báo tưởng chừng vô thưởng vô phạt này về kẻ bán ma túy cò con này – từ đó dẫn tới cuộc triệt phá lớn đầu tiên một đường dây ở Canada chuyên sản xuất và bán fentanyl lậu với số lượng lớn.

Vụ án này là mảng hoàn toàn mới mẻ đối với các cơ quan thực thi pháp luật của Canada – ba điều tra viên đã bị bệnh sau khi phá cửa xông vào xong vào một phòng pha chế lậu và tiếp xúc với loại ma túy độc hại, trong đó có một người phải nằm viện một đêm. Phòng xét nghiệm ma túy của cảnh sát, nơi hàng trăm ký chất để sản xuất ma túy được chở tới, đã phải được cách ly. Đơn vị chuyên trách chất liệu nguy hiểm của sở cứu hỏa đã phải giải độc các loại ma túy này trước khi chúng có thể được kiểm tra.

Khi thám tử Rousseau làm chứng trước tòa, sau khi Provencher bị bắt vào năm 2013, ông đã nói trước một vị thẩm phán sửng sốt về diễn biến sự việc, “Tất cả các sản phẩm này đều nằm trong các khu dân cư, kế bên chỗ người dân sinh hoạt hàng ngày. Điều này rất nguy hiểm cho an ninh công cộng.”

Khoảng một năm sau khi cảnh sát được báo về Provencher, một kỹ sư điện toán 40 tuổi được đào tạo ở École Polytechnique của Montreal, một nguồn thứ hai xác nhận thông tin này – và cho biết thêm: Provencher đã rủ Jason Berry, một người 33 tuổi vừa mãn hạn tù vì tội sản xuất và bán ma túy, làm đối tác. Hai người này đã lập một phòng pha chế trong một garage ở khu nghèo Pointe-Saint-Charles, thuê nhiều kho chứa đồ, và làm ăn từ phòng tập thể lực ở downtown nơi Provencher làm việc.

Họ nhận nguyên liệu từ Trung Quốc, cắt thuốc bằng dụng cụ trét đầy, cho hỗn hợp qua máy ép để làm thành thuốc viên, rồi gởi bằng dịch vụ phát chuyển tới khắp Bắc Mỹ, thường trong những thiết bị điện máy đã bị tháo rỗng. Cảnh sát bắt được hai người khi họ đang trên đường tới một tiệm UPS để gởi một lò vi ba chứa 10.180 viên fentanyl tới New Jersey.

Cảnh sát phát hiện gần 200.000 viên thuốc trong nhiều kho chứa đồ cùng với các máy ép thuốc viên, máy phun bụi nước và máy sấy có thể sản xuất hàng ngàn viên mỗi giờ. Hai người này đã nhận có tội, và mỗi người bị kết án khoảng 8 năm tù vào năm 2014, trừ thời gian đã bị giam.

Thám tử Rousseau nói: “Chất lượng của thuốc viên không thể tin nổi, và số lượng thì nhiều chưa từng thấy.”

“Quốc gia nghiện opioid”

Cuộc bố ráp phòng pha chế ở Montreal hồi tháng 4-2013 cho thấy fentanyl đã tạo nên một cuộc cách mạng về hoạt động buôn lậu ma túy ra sao. Khác với cơ sở hạ tầng khổng lồ và các cartel cần có để sản xuất và vận chuyển heroin hay cocaine, hầu như ai cũng có thể mua và bán fentanyl. Vì nó quá mạnh, chỉ một chút cũng có ép phê lớn. Một ký đặt mua qua Internet – một lượng thuốc có trọng lượng bằng một trái dưa vàng (cantaloupe) cỡ trung – bán trên đường phố ở Calgary với giá 20 triệu đô-la, khiến đó là giấc mơ của một tay buôn bán ma túy.

Việc giới lãnh đạo chính phủ, bác sĩ, cảnh sát và viên chức biên giới cùng nhau không hành động đã khiến Canada phải đối mặt với hậu quả của một loại thuốc mà thậm chí chẳng có mặt trên đường phố nếu đã không có một quyết định cách đây hai thập niên. Cho tới giữa thập niên 1990, các loại thuốc giảm đau opioid chủ yếu chỉ được kê toa cho những bệnh nhân ung thư và những người khác chịu đựng cơn đau làm suy nhược. Nhưng năm 1996, Bộ Y tế Canada cho phép dùng OxyContin, dược phẩm có thương hiệu của thuốc oxycodone, để giảm cơn đau từ vừa phải tới trầm trọng, dẫn tới một thay đổi bể dâu về cách điều trị cơn đau.

Purdue Pharmaceutical, hãng dược phẩm chế tạo OxyContin, tiến hành các chiến dịch quảng bá lợi ích của thuốc này. Giới bác sĩ bắt đầu kê toa thuốc này cho mọi chứng từ đau lưng tới hội chứng đau cơ xơ hóa (fibromyalgia). OxyContin nhanh chóng trở thành loại thuốc opioid có tác dụng kéo dài bán chạy nhất ở Canada. Nhưng nó cũng bị chỉ trích nhiều vào đầu những năm 2000 khi xuất hiện nhiều báo cáo về chứng nghiện và dùng quá liều.

Văn phòng Trưởng Pháp y Ontario đã nêu ra những quan ngại, và trong một báo cáo năm 2004 đã cho biết rằng các trường hợp tử vong có liên quan tới oxycodone đã tăng đều đặn từ năm 1999 tới năm 2003, theo các tài liệu được báo Globe and Mail thu thập qua một yêu cầu theo luật về quyền tiếp cận thông tin. Theo báo cáo đó, dù không có nỗ lực xác định liệu oxycodone bị phát hiện có phải là do “tiêu thụ OxyContin hay bất kỳ hợp chất nào có chứa oxycodone, điều đáng lưu ý là sự gia tăng về tỷ lệ phát hiện oxycodone trong các cuộc điều tra tử vong xảy ra cùng lúc với việc Oxycontin [sic] được đưa ra trên thị trường Canada.”

OxyContin được ưa chuộng không chỉ trong số những người bị nghiện sau khi được kê toa, mà còn trong giới sử dụng heroin, vì thuốc này có thể dễ dàng hít bằng mũi như cocaine hoặc tiêm như heroin để nhanh phê thuốc.

Năm 2012, hãng Purdue rút OxyContin khỏi thị trường và thay nó bằng OxyNEO, loại thuốc khác chống thay đổi mục đích sử dụng, khó nghiền nát, hít hay tiêm. Cũng năm đó, các tỉnh bang ngừng trả tiền cho cả hai loại thuốc opioid qua các chương trình bảo hiểm tiền thuốc bằng công quỹ. Nhưng theo giới chuyên gia, do chỉ tập trung vào hai loại thuốc đó, giới hoạch định chính sách đã không nhìn thấy bức tranh tổng thể. Số lượng kê toa cho những loại thuốc giảm đau khác, trong đó có hydromorphone và fentanyl, đã tăng mạnh: Sự ngăn chặn đó đã đẩy những người lạm dụng thuốc và những bệnh nhân chính đáng sang các loại thuốc giảm đau khác, có thể gây nghiện.

Hạ sĩ cảnh sát Luc Chicoine, điều phối viên Chương trình Ma túy Quốc gia của Cảnh sát Hoàng gia Liên bang (RCMP) nói rằng việc loại bỏ OxyContin đã để lại một khoảng trống được tội phạm có tổ chức khai thác. Trả lời một email của báo Globe and Mail, Aimee Sulliman, phát ngôn viên của hãng Purdue, nói rằng sự gia tăng số trường hợp tử vong liên quan tới fentanyl ở Canada là “điều thảm khốc và là một mối quan ngại về y tế công cộng”, nhưng cho rằng không công bằng nếu đổ lỗi cho OxyContin về sự gia tăng của ma túy. “Đây là một vấn đề phức tạp và việc khẳng định một cách quá đơn giản về nhân quả của vấn đề này là điều gây hiểu lầm.”

Nhu cầu về một loại thuốc thay thế cho OxyContin cũng dẫn tới một vấn đề khác – một phiên bản giả của thuốc này tẩm đầy fentanyl trái phép được nhập lậu vào Canada và được chế biến trong các phòng pha chế để bán lẻ trên đường phố. Các phòng pha chế thường nhuộm viên thuốc thành màu xanh diệp lục để giả mạo viên thuốc OxyContin 80 miligam được những người lạm dụng thuốc giảm đau ưa chuộng, và bán chúng với tên gọi “greenies” hoặc “shady eighties”.

So với người Châu Âu, người Bắc Mỹ phụ thuộc rất nhiều vào các giải pháp dược lý để xử lý các vấn đề y khoa. Theo hạ sĩ cảnh sát Darin Sheppard, thuộc Ban Ma túy Tổng hợp Tội ác Nghiêm trọng và Có tổ chức Liên bang của RCMP, trong một nền văn hóa mà người dân thoải mái uống thuốc tự mua để điều trị tất cả mọi chứng bệnh nhỏ nhặt, nhiều người dùng ma túy có cảm nhận sai lầm rằng thuốc viên “greenies” là vô hại.

Hạ sĩ Sheppard nói, “Với nhiều người nó chỉ là một viên thuốc. Hiện nay, chúng ta đang bắt đầu hiểu được thực chất của tác hại có thể xảy ra do điều đó.”

Cảnh sát trên toàn Canada đã đóng cửa 20 phòng pha chế fentanyl kể từ sau cuộc triệt phá lớn đầu tiên đó vào tháng 4-2013, phần lớn do các nhóm tội phạm có tổ chức điều hành, theo một tìm hiểu của báo Globe and Mail. Những cuộc bố ráp lớn nhất là ở British Columbia, Alberta và Saskatchewan, nhưng cảnh sát thậm chí cũng bố ráp một phòng pha chế ở Lãnh thổ Phương Bắc. Cảnh sát cũng đã thực hiện hàng chục cuộc triệt phá liên quan tới fentanyl trái phép và những miếng thuốc dán loại được kê toa. Hồi đầu tháng 4, cảnh sát cáo buộc một bác sĩ và một dược sĩ ở vùng Toronto về tội tham gia một đường dây buôn lậu fentanyl.

Cục Biên giới Canada (CBSA), tuyến phòng vệ đầu tiên trong việc ngăn chặn hàng lậu nhập vào quốc gia, chịu trách nhiệm thông quan thư từ quốc tế. Năm 2015, CBSA chỉ thực hiện gần 11.000 vụ tịch thu thuốc trái phép, một nửa trong đó gởi qua đường bưu điện. Thế nhưng, cho dù số lượng của tất cả hàng hóa thương mại được thông quan ở cửa khẩu tăng lên, trong đó có thư từ quốc tế, số nhân viên trực tiếp ở tuyến đầu này tiếp tục giảm xuống.

Theo thượng sĩ Martin Schiavetta thuộc Cảnh sát Calgary, chừng nào fentanyl tiếp tục nhập vào Canada mà không bị phát hiện, cảnh sát đô thị không thể tự mình ngăn chặn được vấn đề này. Ông muốn biết chính phủ liên bang nhìn nhận nghiêm túc tới đâu về fentanyl. Ông hỏi, “Họ có nhận thức được phạm vi của vấn đề này? RCMP có những chiến lược nào để xử lý hàng nhập từ Trung Quốc? CBSA có đủ năng lực để xử lý tất cả những bưu kiện đó?”

Vấn nạn này càng trầm trọng do loại thuốc trái phép này sinh lợi rất cao cho bọn buôn lậu. Hakique Virani, một bác sĩ ở Edmonton và là cựu phó trưởng ban y khoa ở Bộ Y tế Canada, mô tả mức lợi nhuận cao ngất của bọn buôn lậu tại một hội nghị hồi tháng 11 năm ngoái cho Hội Y khoa Nghiện Canada. Nguyên liệu và thiết bị, bao gồm một ký bột fentanyl nguyên chất và một máy ép thuốc viên loại công nghiệp, có chi phí chưa tới $100.000, theo phần thuyết trình của ông. Một ký bột đủ để chế được một triệu viên thuốc, có giá bán lẻ $20/viên ở Calgary. Hồi tháng 11 năm ngoái, các cảnh sát trưởng ở Alberta đã yêu cầu chính phủ liên bang cấm nhập khẩu và vận hành máy ép thuốc viên loại công nghiệp, nhưng chưa nhận được phản hồi.

(Còn tiếp một kỳ)

1 COMMENT

Comments are closed.